Haren was van 1811 tot 2019 een zelfstandige gemeente. Het ligt direct ten zuiden van de stad Groningen en ontwikkelde zich rond 1900 van een agrarisch esdorp tot een geliefde woonplaats voor welgestelde Groningers. Dankzij de goede verbindingen konden zij in de stad blijven werken, terwijl zij in Haren genoten van de rust, ruimte en het groene karakter van het dorp. Onder deze nieuwe inwoners bevonden zich ook verschillende Joodse gezinnen. De Groningse wijk Helpman behoorde tot aan 1915 tot Harens grondgebied.
Omdat de Joodse gemeenschap klein bleef, ontstonden er in Haren geen eigen religieuze voorzieningen, zoals een synagoge, Joodse school of begraafplaats. Voor godsdienstoefeningen en het gemeenschapsleven bleven de inwoners aangewezen op de Joodse Gemeente Groningen. Tegelijkertijd maakten zij volop deel uit van het dorpsleven. Hun kinderen bezochten de plaatselijke scholen en de gezinnen waren actief binnen verenigingen en andere maatschappelijke activiteiten. Vlak voor de Tweede Wereldoorlog telde Haren ongeveer zestig Joodse inwoners.
De bezetting en de deportaties
Na de Duitse bezetting veranderde hun leven ingrijpend. Stap voor stap werden de Joodse inwoners geconfronteerd met steeds verdergaande beperkingen en uitsluiting. Vanaf 1942 volgden de deportaties, waarmee de eeuwenoude Joodse aanwezigheid in Haren vrijwel volledig werd vernietigd.
De deportaties vonden plaats in drie opeenvolgende fasen. Eind juni 1942 moesten Joodse mannen tussen de 18 en 55 jaar zich melden voor verplichte tewerkstelling. Voor velen bleek dit het begin van een reis zonder terugkeer. Een groot deel van hen werd al kort daarna vanuit Kamp Westerbork naar Auschwitz gedeporteerd en keerde nooit meer terug.
De tweede en grootste deportatie volgde tijdens de razzia van 27 op 28 november 1942. In één nacht werden veel Joodse gezinnen uit Haren opgepakt. Via Westerbork werden zij gedeporteerd naar de vernietigingskampen Sobibor en Auschwitz.
Een derde razzia vond plaats in februari 1943, nadat een aanslag op een SS’er had plaatsgevonden. Ook de Joden die tot dat moment nog een uitzonderingspositie hadden gehad, zoals medewerkers van de Joodse Raad in Groningen, verloren deze bescherming en werden alsnog gedeporteerd. Enkele maanden later verklaarde de Duitse bezetter Noord-Nederland ‘Judenfrei’.
Van de 63 geregistreerde Joodse inwoners van Haren kwamen 33 tijdens de Holocaust om het leven. Ongeveer dertig anderen overleefden doordat zij konden onderduiken of de concentratie- en vernietigingskampen wisten te overleven. Dat relatief hoge overlevingspercentage was mede te danken aan de inzet van het lokale verzet en aan inwoners van Haren en omliggende dorpen, die Joodse onderduikers een schuilplaats boden. Soms werden daarbij inventieve oplossingen bedacht, zoals verborgen doorgangen tussen aangrenzende woningen.
Overleven en terugkeer
Ook na de bevrijding hield het leed niet op. De teruggekeerde overlevenden troffen vaak een totaal veranderde situatie aan. Hun woningen waren bewoond door anderen, bezittingen waren verdwenen en het herstel van hun rechten verliep moeizaam. Het opnieuw opbouwen van een bestaan bleek voor velen een langdurige en moeilijke opgave.
Naast de Dorpskerk aan de Rijksstraatweg staat een monument ter nagedachtenis aan inwoners van Haren die door de Tweede Wereldoorlog om het leven kwamen. Het monument werd in 1949 onthuld en is later uitgebreid. Op de huidige gedenksteen staan 73 namen, waaronder die van Joodse inwoners die tijdens de Holocaust werden vermoord. Ieder jaar vormt deze plek een belangrijk onderdeel van de dodenherdenking op 4 mei.
Ter herinnering aan de Joodse inwoners die de oorlog niet overleefden, zijn in Haren Stolpersteine geplaatst. Deze herinneringsstenen liggen voor hun laatste vrijwillig gekozen woonadres en houden de namen en levens van de slachtoffers zichtbaar in het straatbeeld. Voor 29 van de 33 omgekomen Joodse inwoners zijn inmiddels Stolpersteine gelegd.
Bronnen:
De Verhalen van Groningen
Historische Kring Old Go
Nationaal Comité 4 en 5 mei
Illustraties:
Beeldbank Groningen
Dirk Munk CC BY 3.0
Gepubliceerd:
13-08-2026